Hanuman Chalisa in English

પહેલી વાર હનુમાન ચાલીસા અંગ્રેજી અનુવાદ સાથે 

श्रीगुरु चरन सरोज रज 

In the Lotus feet of my teacher/Guardian

निज मन मुकुर सुधारि। 

I purify the mirror of my heart

बरनउँ रघुबर बिमल जसु 

I illustrate the story of immaculate Rama

जो दायकु फल चारि॥ 

which bestows four fruits (The 4 Purusharth : desire, prosperity, righteousness, liberation)

बुद्धिहीन तनु जानिकै 

Considering myself as frail & unwise

सुमिरौं पवनकुमार। 

I contemplate Son of Wind (Hanuman)

बल बुद्धिविद्या देहु मोहिं 

to impart power, knowledge & civilization

हरहु कलेश विकार ॥ 

& to eradicate all the miseries of life.

जय हनुमान ज्ञान गुन सागर। 

I glorify lord Hanuman, the deep sea of knowledge & virtues

जय कपीस तिहुँ लोक उजागर॥ 

I glorify The Monkey man “Vanara”, who lightens the three worlds (earth, atmosphere & beyond) 

राम दूत अतुलित बल धामा। 

I glorify the faithful envoy of lord Ram,

अंजनि पुत्र पवनसुत नामा॥ 

who is also known as son of anjana (anjaniputra) & wind’s son (pavansuta)

महाबीर बिक्रम बजरंगी। 

You are the distinguished warrior, the courageous & possess strength as “Indra’s vajra”

कुमति निवार सुमति के संगी॥ 

You demolish despicable mind and befriend fine intellect

कंचन बरन बिराज सुबेसा। 

being gold complexioned he dwells in his handsome form

कानन कुंडल कुंचित केसा॥ 

You adorn earrings & curly hair.

हाथ बज्र औ ध्वजा बिराजै। You hold “Vajra” in one hand & flag in the other

काँधे मूँज जनेऊ साजै॥ 

You adorn the sacred thread “Janeu” prepared by “Munja grass” on your shoulder

शंकर सुवन केसरी नंदन। 

You are the delight of Shiva, the son of Kesari

तेज प्रताप महा जग बंदन॥ 

You possess a majestic aura & are admired by the whole world

बिद्यावान गुनी अति चातुर। 

You are the laudable abode of the eighteen types of Vidya

राम काज करिबे को आतुर॥ 

You are always willing to serve lord Rama

प्रभु चरित्र सुनिबे को रसिया। 

You adore listening Lord Rama’s legends

राम लखन सीता मन बसिया॥ 

You reside in the heart of Rama, his wife Sita & his younger brother Lakshman.

सूक्ष्म रूप धरी सियहिं दिखावा। 

You searched Sita by adorning the miniscule form

बिकट रूप धरि लंक जरावा॥ 

And you set gold made Lanka ablaze by appearing in an outsized form

भीम रूप धरि असुर सँहारे। 

You destroyed all the demons by taking horrendous form

रामचन्द्र के काज सँवारे॥ 

And that is how you performed all the deeds of Sri Rama.

लाय सँजीवनि लखन जियाए। 

You carried the Dronagiri Mountain from Himalayas, which contained Sanjeevani to Lanka and saved Lakshman.

श्रीरघुबीर हरषि उर लाए॥ 

Elated by this act Sri Rama embraced you.

रघुपति कीन्हीं बहुत बड़ाई। 

Rama applauded many times.

तुम मम प्रिय भरतहि सम भाई॥ 

Rama even said that you are dear to him just like his brother Bharat.

सहस बदन तुम्हरो जस गावैं। 

Thousands of people will pay tribute to you

अस कहि श्रीपति कंठ लगावैं॥ 

Saying this; Rama again embraces you

सनकादिक ब्रह्मादि मुनीसा। 

Many saints like Bhramha & Munisha

नारद सारद सहित अहीसा॥ 

Narad & Sarad have blessed Hanuman.

जम कुबेर दिक्पाल जहाँ ते। 

Yama Kuber & Dikpal

कबी कोबिद कहि सकैं कहाँ ते॥ 

Kavi & Kovid, none could elucidate Hanuman’s glory.

तुम उपकार सुग्रीवहिं कीन्हा। 

You were extreme benevolent to Sugreev

राम मिलाय राजपद दीन्हा॥ 

Befriended him with Rama & acquired him his Kingdom Kishkindha

तुम्हरो मन्त्र बिभीषन माना। 

Even Vibhishan endorsed your mantra, as a result, became king of Lanka

लंकेश्वर भए सब जग जाना॥ 

Ravan, former king of Lanka, was scared of you.

जुग सहस्र जोजन पर भानू। 

Sun, which is at thousands of distance from Earth

लील्यो ताहि मधुर फल जानू॥ 

You swallowed it believing it to be a syrupy fruit.

प्रभु मुद्रिका मेलि मुख माहीं। 

Placing the ring in your mouth

जलधि लाँघि गये अचरज नाहीं॥

Its not astounding that you leaped the ocean

दुर्गम काज जगत के जेते । 

The obscure tasks of the world

सुगम अनुग्रह तुम्हरे तेते॥ 

were achieved by your grace

राम दुआरे तुम रखवारे। 

You are the concierge & guardian of Rama’s court

होत न आज्ञा बिनु पैसारे॥ 

No one can enter in his court without your consent

सब सुख लहै तुम्हारी शरना। 

All pleasures are attained by your refugee

तुम रक्षक काहू को डर ना॥ 

No fear can abode the one whom you protect

आपन तेज सम्हारो आपै ।

Once you commemorate your powers

तीनौं लोक हाँक ते काँपे॥ 

all three world’s start trembling with fear

भूत पिशाच निकट नहिं आवै। 

Evil spirits can not disturb

महाबीर जब नाम सुनावै॥ 

when one sings your hymns & remembers you.

नासै रोग हरै सब पीरा। 

you destroy all the ailments & take away all the pessimism

जपत निरंतर हनुमत बीरा॥ 

of those who regular remember you.

सब पर राम तपस्वी राजा। 

Though Rama is the Supreme Being

तिन के काज सकल तुम साजा॥

you accomplish all his tasks.

और मनोरथ जो कोई लावै। 

If anyone ever desires for something

तासु अमित जीवन फल पावै॥ 

You fulfill his desires manifolds

साधु संत के तुम रखवारे। 

You are Saints & the one who meditates protector

असुर निकंदन राम दुलारे॥ 

You slay demons & are dear to Rama

अष्ट सिद्धि नौ निधि के दाता। 

You possess eight supernatural powers & nine treasures

अस बर दीन्ह जानकी माता॥ 

and this has been granted to you by Rama’s wife Sita.

तुम्हरे भजन राम को पावै। 

Whoever sings your hymns directly possess the Supreme Being, Rama 

जनम जनम के दुख बिसरावै॥ 

and gets rid of all the adversities & negativities of life.

अंत काल रघुबर पुर जाई। 

The one who is y our devotee, goes to the Supreme being’s abode after his body death

जहाँ जन्म हरिभक्त कहाई॥ 

And when they are reborn after that, they are always known as God’s devotees

और देवता चित्त न धरई। 

Anyone who does not prayer to any other God

हनुमत सेइ सर्व सुख करई॥ 

but only to you, even he attains all the treasures of life ( generally it is said that every god imparts something or the other)

संकट कटै मिटै सब पीरा। 

All the ailments vanish & one is relieved from all the adversities

जो सुमिरै हनुमत बलबीरा॥ 

once when someone becomes your devotee & remembers you.

जय जय जय हनुमान गोसाईं। 

I praise the victorious , the master of all senses, Hanuman

कृपा करहु गुरुदेव की नाईं॥ 

just like guru showers his blessings on his disciple, shower me with your blessings

जो शत बार पाठ कर कोई। 

The one who recites this hymn 100 times

छूटहि बंदि महा सुख होई॥ 

All his troubles vanish & he gains all the life’s treasures.

जो यह पढ़ै हनुमान चालीसा। 

Who ever recites this Chalisa

होय सिद्धि साखी गौरीसा॥ 

obtains all the powers & lord Shiva is the witness of this.

तुलसीदास सदा हरि चेरा। 

Tulsidas, who is the writer of this Chalisa, will always remain you disciple

कीजै नाथ हृदय महँ डेरा॥ 

and he prays to the lord enshrine in his soul always.

पवनतनय संकट हरन मंगल मूरति रूप। 

I call upon son of wind, an auspicious form to remove all miseries of my life

राम लखन सीता सहित हृदय बसहु सुर भूप॥ 

I pray to you to reside in my heart with Rama, Sita & Lakshman.

"RAM  RAM JI" 

🙏🙏🙏🙏🙏🙏🙏

પ્રાચીન વૈદિક - સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાન પ્રશ્ર્નોત્તરી

"પ્રાચીન વૈદિક - સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાન પ્રશ્ર્નોત્તરી"

પ્ર. ૧. આપણા દેશનું પ્રાચીન તથા પ્રથમ નામ શું હતું? 

ઉત્તર :આપણા દેશનું પ્રાચીન તથા પ્રથમ નામ આર્યાવર્ત હતું. 

પ્ર. ૨. આપણું ભારતવાસીઓનું પ્રાચીન નામ શું હતું ? 

ઉત્તર : આપણું ભારતવાસીઓનું પ્રાચીન નામ આર્ય હતું. 

પ્ર. ૩. આપણો ભારતવાસીઓનો પ્રાચીનત્તમ ધર્મ કયો છે ? 

ઉત્તર : આપણો ભારતવાસીઓનો પ્રાચીનતમ ધર્મ વૈદિક ધર્મ છે. જે સનાતન ધર્મથી ઓળખાય છે.

પ્ર. ૪. આપણા વૈદિકધર્મીઓનો ધર્મગ્રંથ ક્યો છે ? 

ઉત્તર :આપણા વૈદિકધર્મીઓનો ધર્મગ્રંથ વેદો છે. 

પ્ર. ૫.વેદ કેટલા છે અને કયા કયા ? 

ઉત્તર :વેદ ચાર છે. ઋગ્વદ, યજુર્વેદ, સામવેદ, અથર્વવેદ. 

પ્ર. ૬.વેદ કેટલાં જૂનાં છે ? 

ઉત્તર : વેદ ૧,૯૬,૦૮,૫૩, ૧૧૫ વર્ષ જૂનાં છે. (વિ.સં. ૨૦૭૯ માં) 

પ્ર. ૭, ચારે વેદોમાં કેટલાં મંત્રો છે ? 

ઉત્તર : ચારે વેદોમાં ૨૦૩૭૯ મંત્રો છે. ઋગ્વદમાં ૧૦૫૫૨, યજુર્વેદમાં - ૧૯૭૫, સામવેદમાં ૧૮૭૫ અને અથર્વવેદમાં ૫૯૭૭ મંત્રો છે. 

પ્ર. ૮.વેદોની ભાષા કઈ છે ? 

ઉત્તર : વેદોની ભાષા વૈદિક સંસ્કૃત છે. લિપિ દેવનાગરી છે.

પ્ર. ૯.વેદોમાં કયા વિષયો છે ? 

ઉત્તર :વેદોમાં મનુષ્યો માટે આવશ્યક સમસ્ત જ્ઞાન-વિજ્ઞાન છે. ટૂંકમાં, ઈશ્વર, જીવ, પ્રકૃતિનું વિજ્ઞાન અથવા જ્ઞાન, કર્મ અને ઉપાસનાના વિષય છે. 

પ્ર. ૧૦.વેદોનું જ્ઞાન મનુષ્યોને કેવી રીતે મળ્યું? 

ઉત્તર : વેદોનું જ્ઞાન સૃષ્ટિના આરંભમાં ઈશ્વરે ચાર ઋષિઓને પ્રદાન કર્યું. તેમના નામ અગ્નિ, વાયુ, આદિત્ય અને અંગિરા હતાં.

 પ્રાચીન વૈદિક સૈદ્ધાંતિક જ્ઞાન 

પ્ર. ૧૧.વેદ ગ્રંથ સ્વરૂપે ક્યારે બન્યાં ? 

ઉત્તર : એવી સંભાવના છે કે સૃષ્ટિના આરંભ પછી દીર્ઘ કાળ પછી વેદ ગ્રંથસ્વરૂપે બન્યા. 

પ્ર. ૧૨. અનાદિ વસ્તુઓ (પદાર્થ) કેટલી છે ? 

ઉત્તર : અનાદિ વસ્તુઓ (પદાર્થ) ત્રણ છે. ઈશ્વર, જીવ અને પ્રકૃતિ. 

પ્ર. ૧૩.અનાદિ કોને કહેવાય ? 

ઉત્તર : જે વસ્તુઓની ઉત્પત્તિ (પ્રારંભ) ન હોય તે અનાદિ કહેવાય છે. 

પ્ર. ૧૪. ઈશ્વરના મુખ્ય કામ કયા કયા છે? 

ઉત્તર : ઈશ્વરના મુખ્ય પાંચ કાર્યો છે. (૧) સંસારની ઉત્પત્તિ કરવી, (૨) સંસારનું પાલન કરવું, (૩) સંસારનો વિનાશ કરવો, (૪) વેદોનું જ્ઞાન આપવું અને (૫) સારા ખરાબ કર્મોનું ફળ આપવું. 

પ્ર. ૧૫. ઈશ્વરનો અને મનુષ્યોનો સંબંધ શો છે ? 

ઉત્તર : ઈશ્વર અને મનુષ્યોની વચ્ચે પિતા-પુત્ર, માતા-પુત્ર, ગુરૂ-શિષ્ય, રાજા-પ્રજા, સાધ્ય-સાધક, ઉપાસ્ય-ઉપાસક, વ્યાપક-વ્યાપ્ય જેવા અનેક સંબંધ છે. 

પ્ર. ૧૬. વેદમાં ઈશ્વરનું સ્વરૂપ કેવું બતાવ્યું છે ? 

ઉત્તર : વેદમાં ઈશ્વરને સર્વવ્યાપક, સર્વજ્ઞ, નિરાકાર, ન્યાયકારી, કર્મફળદાતા વગેરે સ્વરૂપયુક્ત બતાવેલ છે. 

પ્ર. ૧૭.આ જગત ક્યારે બન્યું? 

ઉત્તર : આ જગત ૧,૯૬,૦૮,૫૩,૧૨૩ વર્ષ પૂર્વે બન્યું. (વિ. સં. ૨૦૭૯, ઈ.સ. ૨૦૨૩ પ્રમાણે) 

પ્ર. ૧૮. આ જગત હજુ કેટલાં વર્ષ સુધી ટકશે ? 

ઉત્તર : આ જગત ૨,૩૫,૯૧,૪૬,૮૭૭ વર્ષ સુધી ટકશે. 

પ્ર. ૧૯.રામાયણને કેટલાં વર્ષ થયાં? 

ઉત્તર : રામાયણને થયે લગભગ ૧૦ લાખ વર્ષ થયાં. 

પ્ર. ૨૦. મહાભારતને કેટલાં વર્ષ થયાં ? 

ઉત્તર :મહાભારતને લગભગ પર૦૦ વર્ષ થયાં. 

પ્ર. ૨૧.પારસી મત કેટલો જૂનો છે ? 

ઉત્તર : પારસી મત લગભગ ૪૫૦૦ વર્ષ જૂનો છે.  

પ્ર. ૨૨. યહૂદી મત કેટલો જૂનો છે ? 

ઉત્તર : યહૂદી મત લગભગ ૪૦૦૦ વર્ષ જૂનો છે. 

પ્ર. ૨૩.જૈન તથા બૌદ્ધ મત કેટલા જૂના છે ? 

ઉત્તર : જૈન તથા બૌદ્ધ મત લગભગ ૨૫૦૦ વર્ષ જૂના છે. 

પ્ર. ૨૪. શંકરાચાર્યને થયે કેટલાં વર્ષ થયાં ? 

ઉત્તર :શંકરાચાર્યને થયે લગભગ ૧૩૦૦ વર્ષ થયાં. 

પ્ર. ૨૫. હિન્દુ-પૌરાણિક મત કેટલો જૂનો છે ? 

ઉત્તર : હિન્દુ-પૌરાણિક મત લગભગ ૨૨૦૦ વર્ષ જૂનો છે. 

પ્ર. ૨૬. ખ્રિસ્તી મત કેટલો જૂનો છે? 

ઉત્તર : ખ્રિસ્તી મત લગભગ ૨૦૦૦ વર્ષ જૂનો છે. 

પ્ર. ૨૭.ઈસ્લામ મત કેટલો જૂનો છે ? 

ઉત્તર : ઈસ્લામ મત લગભગ ૧૪૦૦ વર્ષ જૂનો છે. 

પ્ર. ૨૮. શીખ મત કેટલો જૂનો છે ? 

ઉત્તર : શીખ મત લગભગ ૫૦૦ વર્ષ જૂનો છે. 

પ્ર. ૨૯. બ્રહ્માકુમારી, રાધાસ્વામી, ગાયત્રી પરિવાર, સ્વામીનારાયણ, સ્વાધ્યાય પરિવાર, આનંદમાર્ગ વગેરે સંપ્રદાયો કેટલા જૂના છે? 

ઉત્તર : આપણા દેશમાં પ્રચલિત ઉપર જણાવેલ અને તેના જેવા સેંકડો સંપ્રદાયો ૧૦૦-૧૫૦ વર્ષથી જ શરૂ થયેલ છે. 

પ્ર. ૩૦.ઈશ્વરની મૂર્તિ બનાવીને તેની પૂજા કરવાનું ક્યારથી શરૂ થયું? 

ઉત્તર : ઈશ્વરની મૂર્તિ બનાવીને તેની પૂજા કરવાનું લગભગ ૨૫૦૦ વર્ષ પહેલાં શરૂ થયું. તેનાથી પહેલાં લોકો નિરાકાર ઈશ્વરની જ ધ્યાન પદ્ધતિથી ઉપાસના કરતા હતા. 

પ્ર. ૩૧. વેદ આધારિત ધર્મના લક્ષણો કયા છે ? 

ઉત્તર : વેદ આધારિત ધર્મના લક્ષણો - ધીરજ રાખવી, ક્ષમા, મન પર નિયંત્રણ, ચોરી ન કરવી, પવિત્રતા, ઈન્દ્રિય નિગ્રહ, બુદ્ધિ વધારવી, જ્ઞાન-વિજ્ઞાન પ્રાપ્ત કરવું, સત્ય બોલવું તથા ક્રોધ ન કરવો તે છે.  

પ્ર. ૩૨.પૃથ્વી પર સૌ પ્રથમ મનુષ્ય ક્યાં ઉત્પન્ન થયા ? 

ઉત્તર : પૃથ્વી પર સૌ પ્રથમ મનુષ્ય હિમાલયની શિવાલિક પર્વતમાળામાં ઉત્પન્ન થયા. 

પ્ર. ૩૩. આર્ય કોને કહેવાય ? 

ઉત્તર : ઉત્તમ ગુણ-કર્મ- સ્વભાવવાળા મનુષ્ય આર્ય કહેવાય છે. 

પ્ર. ૩૪. શું આર્ય લોકો ભારતમાં બહારથી આવ્યા હતા ? 

ઉત્તર : ના, આર્ય લોકો ભારતમાં બહારથી આવેલ નથી. ભારતવર્ષના જ મૂળનિવાસી છે.

પ્ર. ૩૫. ઇતિહાસમાં એવું ભણાવવામાં આવે છે કે આર્યો ભારતમાં બહારથી આવેલ છે ? 

ઉત્તર : ઇતિહાસમાં ખોટું ભણાવાય છે. આર્યલોકો ભારત બહારથી આવ્યા હોય તેવા કોઈ પુરાવા આપણા ઇતિહાસ-ગ્રંથોમાં નથી મળતાં. 

પ્ર. ૩૬. ચક્રવર્તી સમ્રાટ કોને કહેવાય? 

ઉત્તર : સંપૂર્ણ પૃથ્વીના રાજાને ચક્રવર્તી સમ્રાટ કહે છે. 

પ્ર. ૩૭.ચક્રવર્તી સમ્રાટ ક્યારે થયા હતા ? 

ઉત્તર:સૃષ્ટિના આરંભથી લઈને મહાભારતના સમય સુધી આ પૃથ્વી પર ચક્રવર્તી સમ્રાટ જ શાસન કરતા રહ્યા છે.

પ્ર. ૩૮. અંતિમ ચક્રવર્તી રાજા કોણ હતા ? 

ઉત્તર : અંતિમ ચક્રવર્તી રાજા યુધિષ્ઠિર હતા. 

પ્ર. ૩૯. પૃથ્વી પર વૈદિક સામ્રાજ્ય ક્યાં સુધી રહ્યું ? 

ઉત્તરઃ પૃથ્વી પર વૈદિક સામ્રાજય સૃષ્ટિના આરંભથી લઈને મહાભારત કાળ સુધી અર્થાત્ લગભગ ૧,૯૬,૦૮,૪૮,૦૦૦ વર્ષ સુધી રહ્યું.

પ્ર. ૪૦. વૈદિક કાળમાં વિશ્વના લોકો કયા ઈશ્વરને માનતા હતા ? 

ઉત્તર : વૈદિક કાળમાં વિશ્વના લોકો કેવળ એક નિરાકાર ઈશ્વરને માનતા હતા. 

પ્ર. ૪૧. વૈદિક સામ્રાજ્યના કાળમાં વિશ્વની શાસનની ભાષા કઈ હતી ? 

ઉત્તર : વૈદિક સામ્રાજયના કાળમાં વિશ્વની શાસનની ભાષા સંસ્કૃત હતી. 

પ્ર. ૪૨. વૈદિક કાળમાં શિક્ષણ પદ્ધતિ કઈ હતી ? 

ઉત્તર : વૈદિક કાળમાં શિક્ષણ પદ્ધતિ ગુરૂકુલીય હતી.

પ્ર. ૪૩. વૈદિક ધર્મમાં વ્યક્તિગત જીવનને કેટલા ભાગમાં વહેંચવામાં આવેલ છે ? 

ઉત્તર : વૈદિક ધર્મમાં વ્યક્તિગત જીવનને ચાર ભાગમાં વહેંચવામાં આવેલ છે, જેને ચાર આશ્રમ કહે છે. 

પ્ર. ૪૪. ચાર આશ્રમો કયા કયા છે? 

ઉત્તર :ચાર આશ્રમો -(૧) બ્રહ્મચર્ય આશ્રમ (૨) ગૃહસ્થ આશ્રમ (૩) વાનપ્રસ્થ આશ્રમ અને (૪) સંન્યાસ આશ્રમ છે. 

પ્ર. ૪૫. વૈદિક ધર્મમાં ગુણ, કર્મ અને સ્વભાવના આધારે માનવ સમાજને કેટલા ભાગોમાં વહેંચવામાં આવેલ છે અને તેમના નામ જણાવો?

ઉત્તર : વૈદિક ધર્મમાં ગુણ, કર્મ અને સ્વભાવના આધારે માનવ સમાજને ચાર ભાગમાં વહેંચવામાં આવેલ છે. તેમના નામ 

(૧) બ્રાહ્મણ 

(૨) ક્ષત્રિય 

(૩) વૈશ્ય અને 

(૪) શૂદ્ર છે. 

પ્ર. ૪૬. શું વૈદિક ધર્મમાં ઈશ્વર અવતાર લે છે તેમ બતાવેલ છે ?

ઉત્તર : વૈદિક ધર્મમાં ઈશ્વર અવતાર લે છે તેવું વિધાન નથી કારણકે ઈશ્વર સર્વવ્યાપક, નિરાકાર હોવાથી તેનો અવતાર થવો સંભવ નથી. 

પ્ર. ૪૭. વૈદિકધર્મીને માટે કયા કાર્ય કરવા અનિવાર્ય છે ? 

ઉત્તર : વૈદિકધર્મીને માટે પંચમહાયજ્ઞ કરવા અનિવાર્ય છે. 

પ્ર. ૪૮. પંચમહાયજ્ઞો કયા કયા છે ? 

ઉત્તર : પંચમહાયજ્ઞો 

(૧) બ્રહ્મયજ્ઞ (ઈશ્વરનું ધ્યાન તથા વેદનો અભ્યાસ), 

(૨) દેવયજ્ઞ (હવન કરવો), 

(૩) પિતયજ્ઞ (માતા-પિતા, વડીલોની સેવા કરવી), 

(૪) અતિથિયજ્ઞ (વિદ્વાન, સંન્યાસી, સમાજસેવક વ્યક્તિઓનો સત્કાર કરી તેમની પાસેથી માર્ગદર્શન લેવું.), 

(૫) બલિવૈશ્વદેવયજ્ઞ (પશુ, પક્ષી, અનાથ, વિકલાંગ આદિની સેવા કરવી) છે. 

પ્ર. ૪૯ વૈદિક ધર્મમાં જીવનને શ્રેષ્ઠ બનાવવા માટે અન્ય કયા વિધિવિધાન બતાવ્યા છે ?

ઉત્તર : વૈદિક ધર્મમાં જીવનને શ્રેષ્ઠ બનાવવા માટે સોળ સંસ્કાર કરવાનું વિધાન છે.

પ્ર. ૫૦. સોળ સંસ્કારોના નામ જણાવો ? 

ઉત્તર : સોળ સંસ્કારોના નામ નીચે મુજબ છે. 

(૧) ગર્ભાધાન 

(૨) પુંસવન 

(૩) સીમંતોન્નયન 

(૪) જાતકર્મ 

(૫) નામકરણ 

(૬) અન્નપ્રાશન 

(૭) નિષ્ક્રમણ 

(૮) ચૂડાકર્મ (બાબરી) 

(૯) કર્ણવેધ 

(૧૦) ઉપનયન 

(૧૧) વેદારંભ 

(૧૨) સમાવર્તન 

(૧૩) વિવાહ (લગ્ન) 

(૧૪) વાનપ્રસ્થ 

(૧૫) સંન્યાસ અને 

(૧૬) અંત્યેષ્ટિ

પ્ર. ૫૧. વૈદિકધર્મી એકબીજાને જ્યારે મળે ત્યારે કયા શબ્દથી અભિવાદન કરે છે ? 

ઉત્તર : વૈદિકધર્મી એકબીજાને જયારે મળે ત્યારે “નમસ્તે' શબ્દથી અભિવાદન કરે છે. (તેનો અર્થ હું તમારું સમ્માન કરું છું તેવો થાય છે.)

પ્ર. ૫૨. શું વૈદિક ધર્મમાં ત્રુટિ, ભૂલ, દોષ પાપને માટે ઈશ્વર તરફથી ક્ષમા કરવાનું વિધાન છે ? 

ઉત્તર : વૈદિક ધર્મમાં ત્રુટિ, ભૂલ, દોષ, પાપને માટે ઈશ્વર તરફથી ક્ષમા કરવાનું વિધાન છે. 

પ્ર. પ૩.દર્શનશાસ્ત્ર કેટલાં છે અને તેમનાં નામ કયા કયા છે ? 

ઉત્તર : દર્શનશાસ્ત્ર ૬ છે : 

(૧) યોગ દર્શન, 

(૨) સાંખ્ય દર્શન, 

(૩) વૈશેષિક દર્શન, 

(૪) ન્યાય દર્શન,

(૫) મીમાંસા દર્શન અને

(૬)   વેદાંત દર્શન.  

પ્ર. ૫૪. વેદોનાં અંગ કેટલાં છે અને તેમનાં નામ કયા કયા છે ? 

ઉત્તર : વેદોનાં અંગ ૬ છે : 

(૧) શિક્ષા 

(૨) કલ્પ 

(૩) વ્યાકરણ 

(૪) નિરુક્ત 

(૫) છંદ અને 

(૬) જ્યોતિષ. જ્યોતિષને વેદના ચક્ષુ  "આંખ"  કહેવાય છે. 

પ્ર. પપ. વેદોના આધારે ઋષિઓએ બનાવેલ સામાજિક વિધિવિધાન તથા આચારસંહિતાનો પ્રસિદ્ધ, પ્રાચીન અને મહત્ત્વપૂર્ણ ધાર્મિક ગ્રંથ કયો છે ? 

ઉત્તર : વેદોના આધારે ઋષિઓએ બનાવેલ સામાજિક વિધિવિધાન તથા આચારસંહિતાનો પ્રસિદ્ધ, પ્રાચીન અને મહત્ત્વપૂર્ણ ધાર્મિક ગ્રંથ 'મનુસ્મૃતિ' છે. 

પ્ર. પ૬. શું વૈદિક ધર્મમાં આભડછેટ (છૂત-અછૂત), જાતિભેદ, જાદુટોણા, દોરાધાગા, તાવીજ, શુભ-અશુભ, ફલિત જ્યોતિષ, જન્મકુંડળી. હસ્તરેખા, નવગ્રહ પૂજા, નદીમાં નહાવું, બલિપ્રથા, સતિપ્રથા, માંસાહાર, મદ્યપાન, બહુવિવાહ, ભૂત-પ્રેત, મૃતકોના નામે પિંડદાન, ભવિષ્યવાણી વગેરેના વિધાન છે? 

ઉત્તર :વૈદિક ધર્મમાં આભડછેટ (છૂત-અછૂત), જાતિભેદ, જાદુટોણા દોરાધાગા, તાવીજ, શુભ-અશુભ,  નવગ્રહ પૂજા, નદીમાં નહાવું, બલિપ્રથા, સતિપ્રથા, માંસાહાર, મદ્યપાન, બહુવિવાહ, ભૂત-પ્રેત, મૃતકોના નામે પિંડદાન, ભવિષ્યવાણી વગેરેના વિધાન નથી. 

પ્ર. ૫૭. વૈદિક ધર્મમાં મનુષ્ય જીવનનું અંતિમ લક્ષ્ય/ ઉદ્દેશ્ય/ પ્રયોજન શું બતાવવામાં આવ્યું છે ? 

ઉત્તર : વૈદિક ધર્મમાં મનુષ્ય જીવનનું અંતિમ લક્ષ્ય/ ઉદ્દેશ્ય/ પ્રયોજન બધાં જ દુ:ખોથી છુટકારો અને પૂર્ણ આનંદને પ્રાપ્ત કરવાનું બતાવેલ છે. 

પ્ર. ૫૮. બધાં જ દુ:ખોથી છુટવું કેવી રીતે સંભવ છે ? 

ઉત્તર :આધ્યાત્મિક અજ્ઞાનના નષ્ટ થવાથી બધાજ દુ:ખોથી છુટવું સંભવ છે. 

પ્ર. પ૯. આધ્યાત્મિક અજ્ઞાન કેવી રીતે નષ્ટ થાય છે ? 

ઉત્તર : આધ્યાત્મિક અજ્ઞાન ઈશ્વર દ્વારા આધ્યાત્મિક શુદ્ધ જ્ઞાન પ્રદાન કરવાથી નષ્ટ થાય છે. 

પ્ર. ૬૦. ઈશ્વર આધ્યાત્મિક શુદ્ધ જ્ઞાન ક્યારે આપે છે ? 

ઉત્તર : ઈશ્વર આધ્યાત્મિક શુદ્ધ જ્ઞાન મનની સમાધિ અવસ્થામાં આપે છે. 

પ્ર. ૬૧. સમાધિની અવસ્થા કેવી રીતે પ્રાપ્ત થાય છે ? 

ઉત્તર : સમાધિની અવસ્થા અષ્ટાંગ યોગની વિધિથી મન, ઈન્દ્રિયો ઉપર પૂર્ણ નિયંત્રણ કરવાથી પ્રાપ્ત થાય છે. 

પ્ર. ૬૨.મન, ઈન્દ્રિયો પર પૂર્ણ નિયંત્રણ કેવી રીતે થાય છે? 

ઉત્તર : મન, ઈન્દ્રિયો પર પૂર્ણ નિયંત્રણ આત્માનો સાક્ષાત્કાર કરવાથી થાય છે.

પ્ર. ૬૩. આત્માનો સાક્ષાત્કાર ક્યારે થાય છે ? 

ઉત્તર : આત્માનો સાક્ષાત્કાર આત્માથી સંબંધિત વિજ્ઞાનને ભણીને, વિચારીને, નિર્ણય લઈને, દઢ નિશ્ચય કરીને, તપસ્યા અને પુરુષાર્થપૂર્વક કાર્યો કરવાથી થાય છે. 

પ્ર. ૬૪. ઈશ્વરનું ધ્યાન કરવાથી શું લાભ થાય છે ? 

ઉત્તર : ઈશ્વરનું ધ્યાન કરવાથી મન ઉપર અધિકાર થઈ જાય છે, ઈન્દ્રિયો પર નિયંત્રણ થાય છે, એકાગ્રતા વધે છે, સ્મૃતિ શક્તિ તેજ થાય છે, બુદ્ધિ સાચો અને ત્વરિત જ નિર્ણય કરનારી બને છે, આત્મિક બળ વધે છે. ધેર્ય, સહનશક્તિ, ક્ષમા, દયા, નિષ્કામતાની વૃદ્ધિ થાય છે અને વિશેષ આનંદ, શાન્તિ, નિર્ભિક્તાની પ્રાપ્તિ થાય છે. 

પ્ર. ૬૫. મનુષ્ય દુ:ખી કેમ થાય છે ? 

ઉત્તર :મનુષ્ય રાગ, દ્વેષ અને મોહ અર્થાત્ અજ્ઞાનને કારણે દુઃખી થાય છે. 

પ્ર. ૬૬. વૈરાગ્યનો અર્થ શું છે ? 

ઉત્તર : વૈરાગ્ય એટલે રાગ-દ્વેષથી રહિત, એષણાઓથી રહિત, લૌકિક સુખ લેવાની ઈચ્છાઓથી રહિત નિષ્કામ ભાવનાથી કર્તવ્ય કર્મો કરવા. 

પ્ર. ૬૭. આધ્યાત્મિકત જ્ઞાન શબ્દનો અર્થ શું છે ? 

ઉત્તર : આધ્યાત્મિકત જ્ઞાન એટલે આત્મા, પરમાત્મા, મન, બુદ્ધિ, મોક્ષ, બંધન, પુનર્જન્મ, કર્મ અને તેનું ફળ, સંસ્કાર, સમાધિ વગેરે વિષયોની યથાર્થ સમજ અને તે પ્રમાણે આચરણ કરવું. 

પ્ર. ૬૮. મનુષ્યના મનમાં અશાંતિ, ભય, ચિંતા કેમ ઉત્પન્ન થાય છે ? 

ઉત્તર : મનુષ્યના મનમાં અશાંતિ, ભય, ચિંતા પાપ કર્મ કરવાથી ઉત્પન્ન થાય છે. 

પ્ર. ૬૯. પાપ કોને કહે છે ? 

ઉત્તર :અધર્માચરણને પાપ કહે છે. 

પ્ર. ૭૦. અધર્માચરણ કોને કહે છે ? 

ઉત્તર : ઈશ્વરની આજ્ઞાઓ, શાસ્ત્રોના વિધિ-વિધાનો, મહાપુરુષોના નિર્દેશો તથા પોતાના પવિત્ર આત્મામાં ઉત્પન્ન થતા પવિત્ર વિચારોથી વિપરીત વ્યવહારને અધર્મ આચરણ કહે છે.

પ્ર. ૭૧. ધર્મની સામાન્ય પરિભાષા શું છે ?

ઉત્તર : ધર્મની સામાન્ય પરિભાષા એ છે કે જે વ્યવહાર પોતાને સારો લાગે તેવો બીજા સાથે કરે અને જે વ્યવહાર પોતાને સારો ન લાગે તેવો બીજા સાથે ક્યારેય ન કરે. 

પ્ર. ૭૨. વૈદિક ધર્મમાં કર્મફળ સિદ્ધાંત શું છે? 

ઉત્તર : જે મનુષ્ય શરીર, મન, ઈન્દ્રિયોથી જેટલા પણ સારાં-નરસાં કર્મ કરે છે તે બધાં કર્મોના ફળ સુખ-દુ:ખના રૂપે તેને અવશ્ય મળે છે. 

પ્ર. ૭૩. શું વેદો પ્રમાણે પાપ કર્મોનાં ફળ માફ થઈ શકે છે? 

ઉત્તર : વેદો પ્રમાણે પાપ કર્મોના ફળ કોઈ રીતે પણ માફ થઈ શકતા નથી. 

પ્ર. ૭૪. તો પછી દાન-પુણ્ય, જપ-તપ, સેવા, પરોપકાર વગેરેનો શું લાભ? 

ઉત્તર : દાન-પુણ્ય, જપ-તપ, સેવા-પરોપકાર વગેરેના અલગથી સારા ફળ મળે છે પરંતુ તેનાથી પાપ કર્મોના ફળ ન તો ઓછા થાય છે ન તો માફ થાય છે. 

પ્ર. ૭૫.જ્યારે કર્મોના ફળ મળવાના જ છે તો ઈશ્વરની ઉપાસના કરવાથી શો લાભ?

ઉત્તર :ઈશ્વરની ઉપાસના કરવાથી બુદ્ધિ પવિત્ર થાય છે અને આનંદની પ્રાપ્તિ થાય છે. આત્મિક બળ મળે છે, મનમાં ઉત્તમ વિચાર ઉત્પન્ન થાય છે. પરિણામસ્વરૂપ મનુષ્ય ભવિષ્યમાં ખરાબ કર્મો નથી કરતો અથવા ઓછા કરે છે. 

પ્ર. ૭૬.શું આપણું ભવિષ્ય નિશ્ચિત છે અને તેને કોઈ જાણીને બતાવી શકે છે? 

ઉત્તર :આપણું ભવિષ્ય નિશ્ચિત નથી અને તેને કોઈ પણ જાણીને બતાવી શકતું નથી. 

પ્ર. ૭૭. તો પછી આ જ્યોતિષી લોકો ભવિષ્યની વાતો બતાવે છે તે સત્ય નથી ?

ઉત્તર : હા, જયોતિષી લોકો ભવિષ્યની વાતો બતાવે છે તે પૂર્ણ સત્ય નથી.

પ્ર. ૭૮. કોઈ વિશેષ પરિસ્થિતિમાં જૂઠું બોલવું લાભકારી અને ઉચિત હોય છે? 

ઉત્તર : કોઈપણ પરિસ્થિતિમાં જૂઠું બોલવું ન તો લાભકારી હોય છે અને ન તો ઉચિત હોય છે. પછીના અનેક ગ્રંથોમાં આવા વિધાનો જોવા મળે છે ખરાં.

પ્ર. ૭૯.શું ઈશ્વર પોતાની ઈચ્છાથી કોઈ મનુષ્યને કર્મ કર્યા વગર સુખદુઃખ રૂપી ફળ આપે છે ? 

ઉત્તર :ઈશ્વર પોતાની ઈચ્છાથી મનુષ્યને કર્મ કર્યા વગર સુખદુઃખ રૂપી ફળ નથી આપતો. આર્તતાપૂર્વકની હૃદયની પ્રાર્થના મંજુર થાય છે.

પ્ર. ૮૦.શું અજ્ઞાન કે મિથ્યાજ્ઞાનના કારણે કરેલા ખરાબ કર્મોના ફળ પણ મળે છે ? 

ઉત્તર :* જી હા, અજ્ઞાન કે મિથ્યાજ્ઞાનના કારણે કરેલા ખરાબ કર્મોના ફળ, અવશ્ય મળે છે. આપણું કર્તવ્ય છે કે અજ્ઞાનને દૂર કરવું. 

પ્ર. ૮૧. કયું કામ સારું છે તેની ખબર કેવી રીતે પડે ? 

ઉત્તર : કોઈ કામ કરતાં પહેલાં, કરતી વખતે, કર્યા પછી મનમાં આનંદ, ઉત્સાહ, પ્રસન્નતા, શાંતિ, સંતોષ ઉત્પન્ન થાય છે, સાથે-સાથે જેનાથી વ્યક્તિગત, પારિવારિક, સામાજિક અને રાષ્ટ્રની કોઈપણ પ્રકારે હાનિ ન થાય તેવા કામને સારું માનવું જોઈએ. 

પ્ર. ૮૨.કયું કામ ખરાબ છે તેની ખબર કેવી રીતે પડે ? 

ઉત્તર :કોઈ કામ કરતા પહેલાં, કરતી વખતે, કર્યા પછી મનમાં ભય, શંકા, શરમ ઉત્પન્ન થાય છે, સાથે સાથે જેનાથી વ્યક્તિગત, પારિવારિક, સામાજિક અથવા રાષ્ટ્રની કોઈ હાનિ થતી હોય તેવા કામને ખરાબ માનવું જોઈએ. 

પ્ર. ૮૩. મન ઉપર નિયંત્રણ કેવી રીતે થાય છે ? 

ઉત્તર : મન ઉપર આધ્યાત્મિક શુદ્ધ જ્ઞાનનો પ્રયોગ કરવાથી નિયંત્રણ કરી શકાય છે. 

પ્ર. ૮૪. આધ્યાત્મિક શુદ્ધ જ્ઞાન કેવી રીતે ઉત્પન્ન કરી શકાય છે ? 

ઉત્તર : આ વિચાર કરીને કે હું એક ચેતન તત્ત્વ છું અને મન, ઈન્દ્રિય અને શરીરનો સ્વામી છું. શરીર, મન, ઈન્દ્રિયો જડ છે. મારી ઈચ્છા અને પ્રયત્ન વગર શરીર, મન, ઈન્દ્રિયો પોતાની મેળે કોઈ પણ કામ નથી કરી શકતાં. હું મારી ઈચ્છાથી જે કામને કરવા ચાહું તે કરીશ, જે કામને નહિ કરવા ચાહું તે કામ નહિ કરું. હું જે વિચારને મારા મનમાં ઉત્પન્ન કરવા ચાહીશ તેને કરીશ અને જે વિચારને ઉત્પન્ન નહિ કરવા ચાહું તેને નહિ કરુ, આવો દઢ નિશ્ચય કરીને મન, વાણી અને શરીરથી સાવધાની અને સજાગતા સાથે વ્યવહાર કરવાથી આધ્યાત્મિક શુદ્ધ જ્ઞાન વધતું જાય છે. 

પ્ર. ૮૫. કામોમાં સફળતાના કયા ઉપાય છે ? 

ઉત્તર : કામોમાં સફળતાના નિમ્ન ઉપાય છે.  

(૧) કામ કરવાની તીવ્ર ઈચ્છા, 

(૨) કામને પુરુ કરવા માટે પૂરતા સાધનોનો સંગ્રહ, 

(૩) કામને સરળતાથી, ઝડપથી અને ખૂબ જ સારી રીતે કરવાની યોગ્ય જાણકારી, 

(૪) કાર્યને પૂરા થતા સુધી પૂરો પુરુષાર્થ કરતા રહેવું, 

(૫) કામ કરતી વખતે વચ્ચે આવનારાં વિઘ્નો, કષ્ટ, અભાવ, વિરોધ, પ્રતિકૂળતાઓ વગેરેને પ્રસન્નતા પૂર્વક સહન કરવા, હતાશા-નિરાશ, ઉદાસ ન થવું, 

(૬) ઈશ્વર પાસે કાર્ય સફળતા માટે જ્ઞાન, બળ, સાહસ, ઉત્સાહ, પરાક્રમ વગેરેની પ્રાપ્તિ માટે પ્રાર્થના કરવી. 

પ્ર. ૮૬.કોઈ શાસ્ત્ર કે ગ્રંથ ઈશ્વર પ્રદત્ત છે તેનું શું પ્રમાણ છે ? 

ઉત્તર: કોઈ શાસ્ત્ર કે ગ્રંથ ઈશ્વરીય છે, તેનું નિમ્ન પ્રમાણ છે. 

(૧) જે સૃષ્ટિની શરૂઆતમાં જ  રચાયું હોય. 

(૨) જેમાં વિજ્ઞાન વિરુદ્ધની વાતો ન હોય. 

(૩) જેમાં મનુષ્યોનો ઈતિહાસ ન હોય.

(૪) જેમાં પરસ્પર વિરોધ ન હોય. 

(૫) જેમાં અંધવિશ્વાસ, પાખંડ, અજ્ઞાનયુક્ત, અપ્રમાણિક વાતોનું વર્ણન ન હોય. 

(૬) જેમાં મનુષ્યોની સર્વોત્કૃષ્ટ ઉન્નતિ માટે બધા જ પ્રકારના વિષયોનું વર્ણન કરવામાં આવ્યું હોય. 

(૭) જેમાં સૃષ્ટિના પ્રત્યક્ષ નિયમોની વિરુદ્ધ સિદ્ધાંતોનું વર્ણન ન હોય. 

(૮) જેવા પ્રકારના ગુણ-કર્મ સ્વભાવ વાળો ઈશ્વર છે અથવા હોવો જોઈએ તેવા જ ગુણોનું વર્ણન પુસ્તકમાં કરવામાં આવેલ હોય, 

(૯) જેમાં પક્ષપાત રહિત સમાનરૂપેથી બધા જ મનુષ્યો માટે વિધિ-વિધાન, નિયમ અનુશાસનનું વિધાન કરવામાં આવેલ હોય, 

(૧૦) જે કોઈ દેશો વિશેષના મનુષ્યો, જાતિ, મત, પંથ, સંપ્રદાય માટે ન હોય પરંતુ સાર્વજનિક, સાર્વભૌમિક, સાર્વકાલિક હોય. 

(૧૧) જે કોઈ મનુષ્યની બનાવેલી ભાષામાં ન હોય, 

પ્ર. ૮૭. મનુષ્ય જીવનની અસફળતાનાં લક્ષણો કયાં છે ? 

ઉત્તર :જે મનુષ્યના જીવનમાં સુખ, શાન્તિ, સન્તોષ, તૃપ્તિ, નિર્ભીકતા,સ્વતંત્રતા નથી હોતા તે જીવન અસફળ હોય છે. પછી ભલેને તેની પાસે ધન, સમ્પત્તિ, રૂપ, બળ, વિદ્યા, પ્રતિષ્ઠા, સમ્માન, યશ, કીર્તિ વગેરે કેમ ન હોય. 

પ્ર. ૮૮. મનુષ્ય જીવનની સફળતાનાં લક્ષણો કયાં છે? 

ઉત્તર : જે મનુષ્યના જીવનમાં સુખ, શાન્તિ, સંતોષ, તૃપ્તિ, નિર્ભિક્તા, સ્વતંત્રતા હોય છે તે જીવન સફળ હોય છે. પછી ભલેને તેની પાસે ધન, સમ્પત્તિ, રૂપ, બળ, વિદ્યા, પ્રતિષ્ઠા, સમ્માન, યશ, 

કીર્તિ થોડી હોય કે ન પણ હોય તોય તેનું જીવન સફળ થાય છે. 

પ્ર. ૮૯. 'યજ્ઞ' શબ્દનો અર્થ શું છે ? 

ઉત્તર : 'યજ્ઞ' શબ્દનો અર્થ 'હવન' (અગ્નિહોત્ર) પણ થાય છે. દાન, ત્યાગ, શ્રેષ્ઠ કામોને પૂર્ણ પુરુષાર્થ સાથે નિષ્કામ ભાવથી કરવું. હવન (અગ્નિહોત્ર) પણ યજ્ઞ શબ્દનો અર્થ થાય છે. 

પ્ર. ૯૦. કેવા પ્રકારનું જીવન જીવવાથી મનુષ્યને વધારેમાં વધારે સુખની પ્રાપ્તિ થાય છે ? 

ઉત્તર : નીચે બતાવ્યા પ્રમાણે જીવન જીવવાથી મનુષ્યને વધારેમાં વધારે સુખની પ્રાપ્તિ થઈ શકે છે - આદર્શ દિનચર્યા, પ્રાતઃ જાગરણ, ભ્રમણ, વ્યાયામ, સ્નાન, યજ્ઞ, ઈશ્વરનું ધ્યાન, ઉત્તમ પુસ્તકોનો સ્વાધ્યાય, સત્યનું પાલન, રાગ-દ્વેષ રહિત વ્યવહાર, બીજાના ધન અને અધિકારોને અનુચિત રીતે ગ્રહણ ન કરવાની ઈચ્છા, પરોપકાર, સમાજ રાષ્ટ્રની ઉન્નતિ માટે સંગઠન, ત્યાગ, સેવા, બલિદાનની ભાવના, મનમાં ઉત્તમ કાર્યો કરવા અને ખરાબ કામોને ન કરવાનો દઢ સંકલ્પ, સાત્વિક ભોજન, મધુર વ્યવહાર, આત્મનિરીક્ષણ, મહાપુરુષો-વિદ્વાનોનો સત્સંગ, સંયમ, ત્યાગ, તપસ્યા વગેરે ગુણ-કર્મ-સ્વભાવને ધારણ કરવાથી જીવનમાં વધારેમાં વધારે સુખની પ્રાપ્તિ થઈ શકે છે. 

પ્ર. ૯૧.રાષ્ટ્ર/ વિશ્વની ઉન્નતિના કયા વૈદિક ઉપાય છે ? 

ઉત્તર : રાષ્ટ્ર વિશ્વની ઉન્નતિના વેદિક ઉપાય નીચે પ્રમાણે છે. 

સંપૂર્ણ વિશ્વના લોકો જયારે એક ઈશ્વરને માનશે, તેમની ભાષા એક હશે, ધર્મ એક હશે, સંવિધાન એક હશે, શિક્ષણ એક, આચાર-વિચાર એક, ન્યાય અને રાજનીતિ એક પ્રકારની હશે, હાનિ અને લાભ એકસમાન હશે, ત્યારે સંપૂર્ણ રાષ્ટ્ર અને વિશ્વની ઉન્નતિ થઈ શકશે.

પ્ર. ૯૨. સંપૂર્ણ રાષ્ટ્ર અને વિશ્વમાં એકતા કેવી રીતે સ્થાપિત થઈ શકશે? 

ઉત્તર :સંપૂર્ણ રાષ્ટ્ર અને વિશ્વમાં એકતા ત્યારે જ સ્થાપી શકાય જયારે 

(૧) બધા જ મનુષ્યોનું લક્ષ્ય એક હોય, 

(૨) તે લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવાનો માર્ગ એક હોય, 

(૩) તે લક્ષ્યને પ્રાપ્ત કરવાના સાધન એક હોય, 

(૪) તે માર્ગ પર ચાલવાની વિધિ/સિદ્ધાન્ત એક હોય 

અને તેનો ઉપાય ઈશ્વરીય જ્ઞાન ફક્ત વેદ જ હોય. 

પ્ર. ૯૩. જીવનને ઝડપથી અને સરળતાથી ભૌતિક સાધનો વગર ઉન્નત કરવાના આધ્યાત્મિક ઉપાય કયા છે ? 

ઉત્તર  જીવનને ઝડપથી અને સરળતાથી ભૌતિક સાધનો વગર ઉન્નત કરવાનો આધ્યાત્મિક ઉપાય છે આત્મનિરીક્ષણ. રાત્રિના સમયે નિદ્રાને આધીન થયા પહેલાં અથવા દિવસમાં ગમે ત્યારે પણ મનુષ્ય શાન્ત, એકાન્ત સ્થાન ઉપર બેસીને એકાગ્રતાથી પોતાના જીવનના ક્રિયા-વ્યવહારોનું સૂક્ષ્મતાથી પરીક્ષણ કરી અને જાણવાનો પ્રયત્ન કરવો જોઈએ કે મારા જીવનમાં કઈ બુરાઈઓ છે, ક્યા દોષ છે, કેટલી ભૂલો છે, હું કઈ ભૂલો કરું છું, તથા કયા કાર્યો કરવાના હતા જે નથી કર્યા, કયા કાર્યોને કરી નાખ્યા જે નહોતા કરવાના, ક્યા કાર્યોમાં ઓછો સમય લગાવવાનો હતો અને વધારે સમય લાગી ગયો, કયા કાર્યોમાં વધારે સમય લગાવવાનો હતો અને ઓછો સમય લગાડ્યો. કયા કાર્યો મુખ્ય હતા જેને સામાન્ય માન્યા, કયા કાર્યો સામાન્ય હતા જેને મુખ્ય માન્યા વગેરે, ખામીઓને જાણી તેને જીવનની ઉન્નતિમાં બાધક માની તેને સંપૂર્ણ રીતે દૂર કરવાની પ્રતિજ્ઞા કરવી અને મનમાં દઢ સંકલ્પ કરવો કે ભવિષ્યમાં તે ભૂલોને ફરી કરવામાં નહિ આવે. સાથે-સાથે દિવસભરના વ્યવહાર કરતી વખતે મન, વાણી અને શરીરથી સતર્ક અને સાવધાન રહેવું. ઈશ્વર પાસેથી પણ પ્રતિદિન જીવનને ઉન્નત કરવા માટે આત્મિક બળ, જ્ઞાન-વિજ્ઞાન, ધર્મ, સહિષ્ણુતા વગેરે ગુણોની પ્રાપ્તિ માટે પ્રાર્થના કરતા રહેવું. આવા ઉપાયોથી સામાન્ય મનુષ્યનું જીવન સરળતાથી અને ઝડપથી શ્રેષ્ઠ બની શકે છે. 

પ્ર. ૯૪.શું પુનર્જન્મ થાય છે ? તેનું શું પ્રમાણ છે ? 

ઉત્તર :પુનર્જન્મ થાય છે, તેના નિમ્ન પ્રમાણ છે. 

(૧) જન્મતાંની સાથે જ મનુષ્ય-પશુ વગેરેના બચ્ચાં દૂધ પીએ છે. 

(૨) ચાર-છ માસના બાળકનું માના ખોળામાં આંખ બંધ કરેલી સ્થિતિમાં અથવા સૂતેલી સ્થિતિમાં ક્યારેક પ્રસન્ન થવું, ક્યારેક ભયભીત થવું. 

(૩) સંસારમાં ઉંચીનીચી યોનિઓ. 

(૪) બાલ્ય અવસ્થામાં બૌદ્ધિક સ્તરનો ફરક જોઈને આ અનુમાન થાય છે કે જીવાત્માનો પુનઃ જન્મ થાય છે. 

પ્ર. ૯૫.સમાજમાં લોકોની સાથે વ્યવહાર કેવી રીતે કરવો જોઈએ ?

ઉત્તર :સમાજમાં ચાર પ્રકારના વ્યક્તિ હોય છે. જેની સાથે ચાર પ્રકારના વ્યવહાર કરવા જોઈએ. 

(૧) જે વ્યક્તિ ધન વગેરેથી સુખી અને સમૃદ્ધ હોય તેની સાથે મિત્રતા રાખવી જોઈએ. 

(૨) જે વ્યક્તિ ધન વગેરેથી નિર્ધન દુ:ખી હોય તેના ઉપર દયા કરી તેનો યથાશક્તિ સહયોગ કરવો જોઈએ.

(૩) જે વ્યક્તિ ત્યાગી, તપસ્વી, સેવાભાવી હોય તેને જોઈને મનમાં પ્રસન્ન થવું જોઈએ અને તેનો આદર-સત્કાર કરવો જોઈએ. 

(૪) જે વ્યક્તિ દુષ્ટ હોય તેની ઉપેક્ષા કરવી જોઈએ એટલે કે ન તો, તેના પ્રતિ દ્વેષ કરવો કે ન તો પ્રેમ કરવો. 

પ્ર. ૯૬. મર્યા પછી કેટલા સમયમાં મનુષ્ય નવો જન્મ લે છે ? 

ઉત્તર :તરત જ થોડા જ સમયમાં નવો જન્મ લઈ લે છે.

પ્ર. ૯૭. મર્યા પછી મનુષ્યને કયો જન્મ મળે છે ? 

ઉત્તર : મર્યા પછી અડધા (૫૦%) અથવા અડધાથી વધારે સારા કર્મો હોય, તો મનુષ્ય જન્મ મળે છે અને અડધાથી વધારે ખરાબ કર્મો હોય તો પશુ-પક્ષી, કીટ, પતંગ વગેરે જન્મ મળે છે. 

પ્ર. ૯૮.શું મનુષ્યની આયુ નિશ્ચિત છે ? 

ઉત્તર :મનુષ્યની આયુ નિશ્ચિત નથી. આયુને ઓછી-વત્તી કરી શકાય છે.

પ્ર. ૯૯.આયુષ્યને વધારવાના કયા ઉપાય છે? 

ઉત્તર :આયુષ્યને વધારવાના નીચે પ્રમાણેના ઉપાય છે. સાત્વિક ભોજન, નિયમિત દિનચર્યા, બ્રહ્મચર્યનું પાલન, પૂરી ઊંઘ, વ્યાયામ, સારાં પુસ્તકોનું વાંચન, સત્સંગ, વિદ્વાનોનું અને શ્રેષ્ઠ મનુષ્યોની સાથે મિત્રતા, ઈશ્વર ઉપર શ્રદ્ધા અને વિશ્વાસ, સજાગતા, સાવધાની, શાન્તિ, પ્રસન્નતા, ધૈર્ય, દયા, ક્ષમા વગેરેનો પ્રયોગ. આ ઉપાયોથી મનુષ્ય પોતાનું આયુષ્ય વધારી શકે છે. 

પ્ર.૧૦૦. મનુષ્ય અલ્પઆયુમાં/જલદી/અકાળે કેમ મૃત્યુ પામે છે? 

ઉત્તર :તામસિક ભોજન, અનિયમિત દિનચર્યા, અસંયમ, વ્યભિચાર, વધારે જાગવું, સ્વાધ્યાય સત્સંગ ન કરવો, ખરાબ વ્યક્તિઓ સાથે મિત્રતા, નાસ્તિકતા, અસાવધાની, ક્રૂરતા, અશાન્તિ, ચિન્તા, શોક, ભય, રોગ વગેરેથી મનુષ્યની શારીરિક, માનસિક શક્તિ ક્ષીણ થઈ જાય છે અને તે અલ્પઆયુમાં અકાળ મૃત્યુને પ્રાપ્ત કરે છે. 

પ્ર.૧૦૧. મનુષ્યનું સામાજિક-રાષ્ટ્રીય કર્તવ્ય શું છે? 

ઉત્તર :મનુષ્ય પોતાની વ્યક્તિગત અને પારિવારિક ઉન્નતિની સાથે સમાજ અને રાષ્ટ્રના લોકોમાં રહેલા અજ્ઞાન, અન્યાય અને અભાવને દૂર કરવા માટે તન-મન-ધનથી પૂર્ણ પ્રયાસ કરતા રહેવું જોઈએ. કારણ કે સમાજ-રાષ્ટ્રના બધા જ વ્યક્તિઓના ઉન્નત થયા વગર કોઈપણ વ્યક્તિ અથવા પરિવાર પૂર્ણ રૂપે સુખ, શાન્તિ, સુરક્ષા, નિશ્ચિત્તતા, નિર્ભિક્તા વગેરે પ્રાપ્ત કરી શકતા નથી. એટલા માટે સમાજ, રાષ્ટ્રની ઉન્નતિ માટે સંગઠિત થઈને, સંસ્થા બનાવી સાર્વજનિક કલ્યાણના કાર્યોને પણ ત્યાગ, તપસ્યા સાથે કરવા જોઈએ.

સંકલન : સોશિયલ મીડિયાના માધ્યમથી ૧૨/૦૮/૨૦૨૩

            --------------

      ૐ નમો નારાયણ

गाय से जुड़ी कुछ रोचक जानकारी।

1. गौ माता जिस जगह खड़ी रहकर आनन्दपूर्वक चैन की सांस लेती है। वहाँ वास्तु दोष समाप्त हो जाते हैं। 

2. जिस जगह गौ माता खुशी से रभांने लगे उस जगह देवी देवता पुष्प वर्षा करते हैं। 

3. गौ माता के गले में घंटी जरूर बांधे ; गाय के गले में बंधी घंटी बजने से गौ आरती होती है। 

4. जो व्यक्ति गौ माता की सेवा पूजा करता है उस पर आने वाली सभी प्रकार की विपदाओं को गौ माता हर लेती है। 

5. गौ माता के खुर्र में नागदेवता का वास होता है। जहाँ गौ माता विचरण करती है उस जगह सांप बिच्छू नहीं आते। 

6. गौ माता के गोबर में लक्ष्मी जी का वास होता है।

7. गौ माता कि एक आँख में सुर्य व दूसरी आँख में चन्द्र देव का वास होता है।

8. गौ माता के दुध मे सुवर्ण तत्व पाया जाता है जो रोगों की क्षमता को कम करता है। 

9. गौ माता की पूँछ में हनुमानजी का वास होता है। किसी व्यक्ति को बुरी नजर हो जाये तो गौ माता की पूँछ से झाड़ा लगाने से नजर उतर जाती है। 

10. गौ माता की पीठ पर एक उभरा हुआ कुबड़ होता है, उस कुबड़ में सूर्य केतु नाड़ी होती है। रोजाना सुबह आधा घंटा गौ माता की कुबड़ में हाथ फेरने से रोगों का नाश होता है। 

11. एक गौ माता को चारा खिलाने से तैंतीस कोटी देवी देवताओं को भोग लग जाता है।

12. गौ माता के दूध घी मक्खन दही गोबर गोमुत्र से बने पंचगव्य हजारों रोगों की दवा है। इसके सेवन से असाध्य रोग मिट जाते हैं।

13. जिस व्यक्ति के भाग्य की रेखा सोई हुई हो तो वो व्यक्ति अपनी हथेली में गुड़ को रखकर गौ माता को जीभ से चटाये गौ माता की जीभ हथेली पर रखे गुड़ को चाटने से व्यक्ति की सोई हुई भाग्य रेखा खुल जाती है। 

14. गौ माता के चारों चरणों के बीच से निकल कर परिक्रमा करने से इंसान भय मुक्त हो जाता है।

15. गौ माता के गर्भ से ही महान विद्वान धर्म रक्षक गौ कर्ण जी महाराज पैदा हुए थे। 

16. गौ माता की सेवा के लिए ही इस धरा पर देवी देवताओं ने अवतार लिये हैं। 

17. जब गौ माता बछड़े को जन्म देती तब पहला दूध बांझ स्त्री को पिलाने से उनका बांझपन मिट जाता है। 

18. स्वस्थ गौ माता का गौ मूत्र को रोजाना दो तोला सात पट कपड़े में छानकर सेवन करने से सारे रोग मिट जाते हैं। 

19. गौ माता वात्सल्य भरी निगाहों से जिसे भी देखती है उनके ऊपर गौकृपा हो जाती है। 

20. काली गाय की पूजा करने से नौ ग्रह शांत रहते हैं। जो ध्यानपूर्वक धर्म के साथ गौ पूजन करता है उनको शत्रु दोषों से छुटकारा मिलता है। 

21. गाय एक चलता फिरता मंदिर है। हमारे सनातन धर्म में तैंतीस कोटि देवी देवता है, हम रोजाना तैंतीस कोटि देवी देवताओं के मंदिर जा कर उनके दर्शन नहीं कर सकते पर गौ माता के दर्शन से सभी देवी देवताओं के दर्शन हो जाते हैं। 

22. कोई भी शुभ कार्य अटका हुआ हो बार-बार प्रयत्न करने पर भी सफल नहीं हो रहा हो तो गौ माता के कान में कहिये रूका हुआ काम बन जायेगा।

 23. गौ माता सर्व सुखों की दातार है। 

         हे मां आप अनंत ! आपके गुण अनंत ! इतना मुझमें सामर्थ्य नहीं कि मैं आपके गुणों का बखान कर सकूँ।

નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ નર્મદાજી કેમ? नर्मदाजी नदियों में सर्वश्रेष्ठ क्यों हैं?

|| ૐ નમઃ શિવાય ||
। ત્વદીય પાદપંકજમ નમામિ દેવી નર્મદે ।

નદીઓમાં શ્રેષ્ઠ નર્મદાજી કેમ ?
નર્મદાજીમાંથી મળતાં શિવલિંગ દેશના
દરેક શિવાલયોમાં સ્થાપિત કરેલા છે.

નર્મદાજીનો દરેક કંક૨ શંક૨ જ કહેવાય છે. જેથી તેની પ્રાણ પ્રતિષ્ઠાની જરૂર રહેતી નથી.

માત્ર નર્મદાજી પર જ નર્મદા પુરાણની રચના થયેલી છે અન્ય નદીઓની નહિ.

શાસ્ત્રક્તિ અનુસાર વર્ષમાં એકવાર ગંગા સહિત બધી નદીઓ નર્મદાજીને મળવા આવે છે.

નર્મદા સ્નાનથી સમગ્ર ક્રૂર ગ્રહોથી શાંતિ પ્રાપ્ત થાય છે.
નર્મદાજીનો ઉદ્ભવ શિવ-પાર્વતીના હાસ્ય-૫રીહાસ્યના પ્રસ્વેદ બિંદુઓ દ્વારા થયું હતું. જેથી નર્મદાજીએ શિવની જ જીવંત ક્રિયા શક્તિ છે.

શાસ્ત્રોમાં માત્ર નર્મદાજીની પરિક્રમાનું જ એક વિધાન છે.

નર્મદાજીના ઉત્તરતટ પર વસનારા લોકો શિવલોકમાં જાય છે અને  દક્ષિણતટ પર વસનારા લોકો પિતૃલોકમાં જાય છે.

પ્રલયકાળના સમયે બધી નદીઓ વિલિન થઈ જાય છે ત્યારે માત્ર એક નર્મદા નદી જ સ્થિર રહે છે.

|| ૐ नमः शिवाय ||

। त्वदिय पादपंकजं नमामि देवी नर्मदे।

नर्मदाजी नदियों में सर्वश्रेष्ठ क्यों हैं?

देश के नर्मदाजी का शिवलिंगहर शिवालय में स्थापित हैं।

नर्मदाजी की एक-एक कनक2 को शंख2 कहते हैं। तो उसकी प्राण प्रतिष्ठा की कोई आवश्यकता नहीं है।

नर्मदा पुराण की रचना नर्मदाजी पर ही हुई है अन्य नदियों पर नहीं।

शास्त्रानुसार वर्ष में एक बार गंगा सहित समस्त नदियाँ नर्मदाजी से मिलने आती हैं।

नर्मदा स्नान से समस्त क्रूर ग्रहों की शांति होती है।

नर्मदाजी की उत्पत्ति शिव-पार्वती की हँसी के प्रवेद बिन्दु से हुई है। तो नर्मदाजी शिव की जीवंत क्रिया शक्ति हैं।

शास्त्रों में नर्मदाजी की परिक्रमा का एक ही कथन है।

नर्मदाजी के उत्तरी तट पर रहने वाले शिवलोक को जाते हैं और दक्षिण तट पर रहने वाले पितृलोक को।

जलप्रलय के समय सभी नदियाँ जलमग्न हो जाती हैं, केवल एक नदी नर्मदा ही स्थिर रहती है।

ગુજરાતી ભાષામાં 'ણ' અક્ષરના શબ્દો:

એક નવું સંશોધન 

ગુજરાતી ભાષામાં 'ણ' અક્ષરના શબ્દો કેમ ભુલાવી દેવાયા?

  સામાન્ય રીતે બારાક્ષરી ભણતી વખતે તમે સાંભળ્યું હશે કે ગુજરાતી ભાષામાં 'ણ' અક્ષરથી શરુ થતો કોઈ શબ્દ નથી. મારા સંશોધનમાં એ ધ્યાનમાં આવ્યું છે કે ભગવદગોમંડલ કોશમાં 'ણ' થી શરુ થતા વીસ જેટલા શબ્દ આપેલા છે. એમાંથી એક બે- ને બાદ કરતાં બધા જ શબ્દો આજે પણ ઉપયોગમાં લઈ શકાય એવા છે. 

મધ્યકાલીન સાહિત્યમાં 'ણ' નો ભરપૂર ઉપયોગ થયો છે. એના વગર મધ્યકાલીન સાહિત્ય અધૂરું છે.'ણંદિ' શબ્દના તો ભગવદગોમંડલમાં અગિયાર જેટલા અર્થ આપેલ છે. એ પરથી સ્પષ્ટ થાય કે આ બધા જ શબ્દો ખૂબ મોટા પ્રમાણમાં પ્રયોજાતા હશે. તો હવે પ્રશ્ન એ થાય કે અર્વાચીનકાળમાં 'ણ' ના શબ્દોને શા માટે ભૂલાવી દેવાયા? આટલા શબ્દ ઉપલબ્ધ હતા તો નાના બાળકોની દેશીહિસાબની ચોપડી કે બારાખડીની ચોપડીમાં 'ણ' નો કોઈ શબ્દ કેમ ન ભણાવાયો?. નીચે આપેલા 'ણ' થી શરુ થતા શબ્દોમાંથી કોઈ પણ શબ્દ ભણાવી શકાય. 

મારું માનવું છે કે ક કમળનો ક...ન નદીનો ન... તો ણ ણગનો ણ....'ણગ' એટલે પર્વત એમ 'ણ' ને ભણાવવો જોઈએ. 

ણ: એક અક્ષર 

ણંગર: લંગર; હળ 

ણંગૂલ: પૂછડું 

ણંદ: સમુદ્ર 

ણંદણ: પુત્ર; વૃદ્ધિ; સમૃદ્ધિ 

ણંદણવણ: મેરૂ પર્વત ઉપરનું એક વન

ણંદા: પડવો, છઠ અને અગિયારસ એ ત્રણ તિથિના નામ; એક રાણીનું નામ 

ણંદાવ્રત: ચાર ઇંન્દ્રિય વાળો એક જાતનો જીવ ; નવ ખૂણા વાળો સાથિયો 

ણંદિ: આનંદ; પ્રમોદ; ઇચ્છા; અભિલાષા; ચાહના; ઇચ્છિત અર્થની પ્રાપ્તિ; એ નામનો એક દ્વીપ અને સમુદ્ર; એક ઝાડનું નામ; સમૃદ્ધિ 

ણંદીરુક્ખ: પીપળો 

ણઈ: નદી

ણઈવઈ: સમુદ્ર 

ણઉલ: નકુલ; પાંડવોનો સૌથી નાનો ભાઈ નકુલ 

ણકાર: ણ અક્ષર; ણ એવો ઉચ્ચાર 

ણકારાંત:  છેડે ણકારવાળું 

ણક્ક: નાક ; એક જાતનો મચ્છ 

ણગ: પર્વત 

ણગણ: બે માત્રાનો એક માત્રિક ગણ 

ણગર: શહેર 

ણગરાય: પર્વતોનો રાજા; મેરુ પર્વત 

ગુજરાતી સાહિત્ય

ગુજરાતી ભાષા

मां नर्मदा की कथा।

मां नर्मदा। 

कहते हैं नर्मदा नें अपने प्रेमी शोणभद्र से धोखा खाने के बाद आजीवन कुंवारी रहने का फैसला किया। लेकिन क्या सचमुच वह गुस्से की आग में चिरकुवांरी बनी रही या फिर प्रेमी शोणभद्र को दंडित करने का यही बेहतर उपाय लगा कि आत्मनिर्वासन की पीड़ा को पीते हुए स्वयं पर ही आघात किया जाए। नर्मदा की प्रेम-कथा लोकगीतों और लोककथाओं में अलग-अलग मिलती है लेकिन हर कथा का अंत कमोबेश वही कि शोणभद्र के नर्मदा की दासी जुहिला के साथ संबंधों के चलते नर्मदा नें अपना मुंह मोड़ लिया और उल्टी दिशा में चल पड़ी। सत्य और कथ्य का मिलन देखिए कि नर्मदा नदी विपरीत दिशा में ही बहती दिखाई देती है।

कथा 1:- नर्मदा और शोण भद्र की शादी होनें वाली थी। विवाह मंडप में बैठने से ठीक एन वक्त पर नर्मदा को पता चला कि शोणभद्र की दिलचस्पी उसकी दासी जुहिला (यह आदिवासी नदी मंडला के पास बहती है) में अधिक है। प्रतिष्ठत कुल की नर्मदा यह अपमान सहन ना कर सकी और मंडप छोड़कर उल्टी दिशा में चली गई। शोण भद्र को अपनी गलती का ऐहसास हुआ तो वह भी नर्मदा के पीछे भागा यह गुहार लगाते हुए' लौट आओ नर्मदा'...।लेकिन नर्मदा को नहीं लौटना था सो वह नहीं लौटी।

अब आप कथा का भौगोलिक सत्य देखिए कि सचमुच नर्मदा भारतीय प्रायद्वीप की दो प्रमुख नदियों गंगा और गोदावरी से विपरीत दिशा में बहती है यानी पूर्व से पश्चिम की ओर। कहते हैं आज भी नर्मदा एक बिंदू विशेष से शोण भद्र से अलग होती दिखाई पड़ती है। कथा की फलश्रुति यह भी है कि नर्मदा को इसीलिए चिरकुंवारी नदी कहा गया है और ग्रहों के किसी विशेष मेल पर स्वयं गंगा नदी भी यहां स्नान करने आती हैं। इस नदी को गंगा से भी पवित्र माना गया है।

मत्स्यपुराण में नर्मदा की महिमा इस तरह वर्णित है, ‘कनखल क्षेत्र में गंगा पवित्र है और कुरुक्षेत्र में सरस्वती। परन्तु गांव हो चाहे वन, नर्मदा सर्वत्र पवित्र है। यमुना का जल एक सप्ताह में, सरस्वती का तीन दिन में, गंगाजल उसी दिन और नर्मदा का जल उसी क्षण पवित्र कर देता है।’ एक अन्य प्राचीन ग्रन्थ में सप्त सरिताओं का गुणगान इस तरह है।

गंगे च यमुने चैव गोदावरी सरस्वती।

नर्मदा सिन्धु कावेरी जलेSस्मिन सन्निधिं कुरु।।

कथा 2 :-  इस कथा में नर्मदा को रेवा नदी और शोणभद्र को सोनभद्र के नाम से जाना गया है। नद यानी नदी का पुरुष रूप। (ब्रह्मपुत्र भी नदी नहीं 'नद' ही कहा जाता है।) बहरहाल यह कथा बताती है कि राजकुमारी नर्मदा राजा मेखल की पुत्री थी। राजा मेखल नें अपनी अत्यंत रूपसी पुत्री के लिए यह तय किया कि जो राजकुमार गुलबकावली के दुर्लभ पुष्प उनकी पुत्री के लिए लाएगा वे अपनी पुत्री का विवाह उसी के साथ संपन्न करेंगे। राजकुमार सोनभद्र गुलबकावली के फूल ले आए अत: उनसे राजकुमारी नर्मदा का विवाह तय हुआ।

नर्मदा अब तक सोनभद्र के दर्शन ना कर सकी थी लेकिन उसके रूप, यौवन और पराक्रम की कथाएं सुनकर मन ही मन वह भी उसे चाहनें लगी। विवाह होने में कुछ दिन शेष थे लेकिन नर्मदा से रहा ना गया उसनें अपनी दासी जुहिला के हाथों प्रेम संदेश भेजने की सोची। जुहिला को सुझी ठिठोली। उसनें राजकुमारी से उसके वस्त्राभूषण मांगे और चल पड़ी राजकुमार से मिलने। सोनभद्र के पास पहुंची तो राजकुमार सोनभद्र उसे ही नर्मदा समझने की भूल कर बैठा। जुहिला की ‍नियत में भी खोट आ गया। राजकुमार के प्रणय-निवेदन को वह ठुकरा ना सकी। इधर नर्मदा का सब्र का बांध टूटने लगा। दासी जुहिला के आने में देरी हुई तो वह स्वयं चल पड़ी सोनभद्र से मिलनें।

वहां पहुंचने पर सोनभद्र और जुहिला को साथ देखकर वह अपमान की भीषण आग में जल उठीं। तुरंत वहां से उल्टी दिशा में चल पड़ी फिर कभी ना लौटने के लिए। सोनभद्र अपनी गलती पर पछताता रहा लेकिन स्वाभिमान और विद्रोह की प्रतीक बनी नर्मदा पलट कर नहीं आई।

अब इस कथा का भौगोलिक सत्य देखिए कि जैसिंहनगर के ग्राम बरहा के निकट जुहिला (इस नदी को दुषित नदी माना जाता है, पवित्र नदियों में इसे शामिल नहीं किया जाता) का सोनभद्र नद से वाम-पार्श्व में दशरथ घाट पर संगम होता है और कथा में रूठी राजकुमारी नर्मदा कुंवारी और अकेली उल्टी दिशा में बहती दिखाई देती है। रानी और दासी के राजवस्त्र बदलने की कथा इलाहाबाद के पूर्वी भाग में आज भी प्रचलित है।

कथा 3 :- कई हजारों वर्ष पहले की बात है। नर्मदा जी नदी बनकर जन्मीं। सोनभद्र नद बनकर जन्मा। दोनों के घर पास थे। दोनों अमरकंट की पहाड़ियों में घुटनों के बल चलते। चिढ़ते-चिढ़ाते। हंसते-रुठते। दोनों का बचपन खत्म हुआ। दोनों किशोर हुए। लगाव और बढ़ने लगा। गुफाओं, पहाड़‍ियों में ऋषि-मुनि व संतों नें डेरे डाले। चारों और यज्ञ-पूजन होने लगा। पूरे पर्वत में हवन की पवित्र समिधाओं से वातावरण सुगंधित होने लगा। इसी पावन माहौल में दोनों जवान हुए। उन दोनों नें कसमें खाई। जीवन भर एक-दूसरे का साथ नहीं छोड़ने की। एक-दूसरे को धोखा नहीं देने की।

एक दिन अचानक रास्ते में सोनभद्र नें सामने नर्मदा की सखी जुहिला नदी आ धमकी। सोलह श्रृंगार किए हुए, वन का सौन्दर्य लिए वह भी नवयुवती थी। उसनें अपनी अदाओं से सोनभद्र को भी मोह लिया। सोनभद्र अपनी बाल सखी नर्मदा को भूल गया। जुहिला को भी अपनी सखी के प्यार पर डोरे डालते लाज ना आई। नर्मदा नें बहुत कोशिश की सोनभद्र को समझाने की। लेकिन सोनभद्र तो जैसे जुहिला के लिए बावरा हो गया था।

नर्मदा नें किसी ऐसे ही असहनीय क्षण में निर्णय लिया कि ऐसे धोखेबाज के साथ से अच्छा है इसे छोड़कर चल देना। कहते हैं तभी से नर्मदा नें अपनी दिशा बदल ली। सोनभद्र और जुहिला नें नर्मदा को जाते देखा। सोनभद्र को दुख हुआ। बचपन की सखी उसे छोड़कर जा रही थी। उसनें पुकारा- 'न...र...म...दा...रूक जाओ, लौट आओ नर्मदा।

लेकिन नर्मदा जी नें हमेंशा कुंवारी रहने का प्रण कर लिया। युवावस्था में ही सन्यासिनी बन गई। रास्ते में घनघोर पहाड़ियां आईं। हरे-भरे जंगल आए। पर वह रास्ता बनाती चली गईं। कल-कल छल-छल का शोर करती बढ़ती गईं। मंडला के आदिमजनों के इलाके में पहुंचीं। कहते हैं आज भी नर्मदा की परिक्रमा में कहीं-कहीं नर्मदा का करूण विलाप सुनाई पड़ता है।

नर्मदा नें बंगाल सागर की यात्रा छोड़ी और अरब सागर की ओर दौड़ीं। भौगोलिक तथ्य देखिए कि हमारे देश की सभी बड़ी नदियां बंगाल सागर में मिलती हैं लेकिन गुस्से के कारण नर्मदा अरब सागर में समा गई।

नर्मदा की कथा जनमानस में कई रूपों में प्रचलित है लेकिन चिरकुवांरी नर्मदा का सात्विक सौन्दर्य, चारित्रिक तेज और भावनात्मक उफान नर्मदा परिक्रमा के दौरान हर संवेदनशील मन महसूस करता है। कहनें को वह नदी रूप में हैं लेकिन चाहे-अनचाहे भक्त-गण उनका मानवीयकरण कर ही लेते हैं। पौराणिक कथा और यथार्थ के भौगोलिक सत्य का सुंदर सम्मिलन उनकी इस भावना को बल प्रदान करता है और वे कह उठते हैं ।

नमामि देवी नर्मदे।🙏🙏

मां नर्मदा परिक्रमा मार्ग।

पैदल परिक्रमा पथ के गाँव!

ओंकारेश्वर ६ किमी शिवकोठी, ६ किमी मोरटक्का, (खेड़ीघाट) दो रास्ते १.कटारआश्रम २. पेट्रोल पंप से माफी होते कटार आश्रम, ४ किमी टोंकसर (अन्न क्षेत्र) २ किमी पीतनगर, ४ किमी काँकरिया ६ किमी रावेरखेड़ी (बाजीराव समाधि) ४ किमी बकावाँ अन्न क्षेत्र, ३ किमी मरदाना, २ किमी नौगावाँ, ५ किमी तेली भट्याण (सियाराम बाबा), २ किमी रामकृष्ण हरि सेवा आश्रम अन्न क्षेत्र, ३ किमी ससावट, ३ किमी अमलाथ, ५ किमी लेपा, ६ माँकड़खेड़ा, ६ किमी कठोरा, ४ किमी बड़गाँव, २ किमी शालीवाहन, १ किमी नावड़ाटोड़ी अन्न क्षेत्र, ४ किमी ढालखेड़ा, ५ किमी बलगाँव, ५ खलघाट, १ किमी खलटाँका अन्न क्षेत्र, ५ किमी चिचली अन्न क्षेत्र, ५ किमी भोइन्दा, ३ किमी आभाली, ३ किमी केरवा, ३ किमी दवाणा, ५ लखनगाँव अन्न क्षेत्र, १५ चकेरी, ४ किमी अंजड़, ६ किमी बोरलाय १० किमी बड़वानी (जिला) ९ किमी बावनगजा (जैन तीर्थ) अन्न क्षेत्र, ७ किमी अंदराड़ा अन्न क्षेत्र, ९ किमी पाटी अन्न क्षेत्र, १९ किमी बोखराटा अन्न क्षेत्र, १० किमी अम्बापाड़ा (सदाव्रत), ७किमी बायगोर से पगडंडी रोड़ ४ किमी रानीपुरा, ४ किमी शिरडी, ३ किमी पिपरानी, २ किमी गौमुख (गरमपानी का कुंड) ३ किमी दरा, ४ किमी काकड़दा अन्न क्षेत्र, ६ किमी देवबारापाड़ा, ५ मांडवी, ३ किमी मांडवी बुजुर्ग, १० किमी धडगांव (राजू भाई टेलर व्यवस्था) ११ किमी मोजरा, ५ किमी खुटामोड़ी, ७ किमी काठी (गौतम पाडवी व्यवस्था) ७ किमी मुलगी, ५ किमी बिजरी गव्हाण अन्न क्षेत्र (छगन जी तड़वी,) जंगलमार्ग हेंडपंप के पास से ८ किमी पीपलखूटा, ४ किमी मोकास अन्न क्षेत्र, ८ किमी वड़फली अन्न क्षेत्र, ७ किमी कणजी, १० किमी माथासर अन्न क्षेत्र, १० किमी झरवाणी (गजानन आश्रम सेगांव अन्न क्षेत्र), १२ किमी गोरा (पुराना शूलपाणेश्वर मंदिर हरि धाम आश्रम) १३ किमी रामानन्द आश्रम मांगरोल, ५ किमी सेहराव, ३ किमी ओठलिया, ६ किमी रूड चौकड़ी, ( ३ किमी भीतर पोयचा नीलकंठ धाम स्वामिनारायण) १ किमी रूड गांव जलाराम आश्रम व्यवस्था, ८ शुकदेव व्यास पीठ, ५ किमी ओरी, २ किमी कोटेश्वर अन्न क्षेत्र, ४ किमी सिसोदरा, ४ किमी कार्तिक आश्रम कांदरोज, ३ किमी राजपरा, ३ किमी मिनवारा, ३ किमी वराछा, २ किमी असा (दगड़ू बाबा आश्रम), ३ किमी पाणेथा, ४ किमी वेलुगाम, २ किमी माताजी आश्रम अन्न क्षेत्र, ४ किमी गुप्त गोदावरी, २ किमी शुक्रेश्वर महादेव, ३ किमी मणिनागेश्वर, ३ किमी भालोद, ३ किमी प्राकड़, ७ किमी आविधा, ५ किमी लाडवा मंदिर अन्न क्षेत्र, ३ जगदीश मढ़ी, ८ किमी उचेड़िया, ५ किमी गुवाली, ३ किमी मांडवा, ३ किमी रोकड़िया हनुमान, १० किमी रामकुंड अंकलेश्वर, १० किमी बलबलाकुंड, ११ किमी हाँसोट सूर्य कुंड, १० किमी हनुमान टेकरी अन्न क्षेत्र, वमलेश्वर नाव द्वारा समुद्र पार (खुशाल भाई पटेल सरपंच) यहाँ दक्षिण तट समाप्त!

समुद्र से अमरकंटक की ओर उत्तर तट

मीठी तलाई ३ किमी अम्बेठा, १० किमी सुवा आश्रम, ५ किमी कोलियाद, ७ भेसली, ८ किमी नवेठा (अवधूत आश्रम), ४ किमी भाड़भूतेश्वर (केवट आश्रम), ३ टीवी ४ दसाण, ३ बरवाड़ा ४ कुकरवाड़ा ४ भरुच (नीलकंठ आश्रम) झाड़ेश्वर, १३ मांगरोल (शशि बेन आश्रम) २ दत्त मढ़ी, ४ अंगारेश्वर, २ धर्म शीला, ३ झणोर, ३ नांद कबीर आश्रम, ४ सोमज ढेलवाड़ा, ३ ओज, ६ मोटी कोरल ५ नारेश्वर (रंगअवधूत धाम) २ सायर, ३ कहोणा, १५ वालेश्वर, २ हरिओम आश्रम, २ सुराश्या माल, ५ शिनोर, ७ अनुसुइया आश्रम, ३ मोलेठा, ५ गुप्तेश्वर आश्रम, ४ चांदोद, ४ कुबेर भंडारी करनाळी, १४ तिलकवाड़ा, १२ गरूड़ेश्वर, ५ गभाणा ७ झरिया, (केवडिया सरदार सरोवर स्टेच्यू ऑफ यूनिटी) ९ छोटी अम्बाजी, १२ बोरीयाद, ४ वगाच, १० रेवड़िया आश्रम, १४ कवाँट, (म. प्र.) १४ छकतला, से ३३ किमी बेहड़ा हनुमान मंदिर (बीच में आने वाले गांव क्रमशः अजपाई, आमला, अक्कलतरा, कोसारिया, अट्ठा, पीपरी, बेहड़ा) ११ कुलवट, ४ कवड़ा हनुमान आश्रम, १३ डही, ४ अतरसुमा, ६ बड़वान्या, ४ पड़ियाल, ६ सुसारी से कुक्षी बायपास होते ११ अम्बाड़ा, ४ धुलसर अन्नक्षेत्र, ३ लोहारी ७ सिंघाना शिव मंदिर, ६ बोरूद, ४ देदला ६ मनावर बंकनाथ मंदिर, टोकी, भानपुरा, छनोरा, उमरबन (कुल दूरी २३)व्यवस्था, ९ सुराणी, १० नीलकंठेश्वर (माण्डव) ५ रेवा कंड ७ किमी बगवान्या (नर्मदा आश्रम) १२ धामनोद, ९ खराड़ी, ५ महेश्वर घाट, (मण्डलेश्वर) १२ धरगाँव २२ बंजारी बड़दिया अन्नक्षेत्र, १० बड़वाह, ८ सुलगाँव, जंगलमार्ग ९ कुंडी, ३ वड़ेल, ३ मेहंदी खेड़ा, ६ तराण्या, ९ पीपरी वाल्मीकि आश्रम, ४ रतनपुर, ४ बावड़ीखेड़ा, ७ जयंतीमाता झरना, जंगलमार्ग में २३ पामाखेड़ी, १२ धर्मेश्वर आश्रम, ४ बाई जगवाड़ा,५ नामनपुर ५ टिपरास, ४ मिरजापुर इमलीघाट, २ तमखाणा २ सिराल्या, ९ डावठा (जगदीश भाई अन्नक्षेत्र) ९ नेमावर दादूदयाल आश्रम, कुड़गांव, तुरनाल, तन्यागांव, तीतरी, करोड़, बीजलगांव नर्मदा मंदिर तक कुल दूरी १६ किमी, पीपलनेरिया, छीपानेर, रानीपुरा, चावस्या खेड़ी, सातदेव तक कुल दूरी १२ किमी, सीलकंठ, नीलकंठ, चनेठी, मंजली (व्यवस्था), खलगांव, बावरी, जोजवा, मट्ठागांव, ठप्पर, नेहलाई, रेवगांव तक कुल दूरी २९ किमी, ४ मरदानपुरा, ४ आवलीघाट, ९ तालपुरा, १० होलीपुरा, ३ सततुमड़ी, २ नीनोर, १२ पीली कटार, ५ बुधनी (आश्रम) ११ बान्दरा भान, १ जहाजपुर, ५ शाहगंज चीचली (आश्रम),५ बनेठा, ५ सुपाड़िया, २ हथनोर डोबी, ३ सरदार नगर, ३ जैत २ नारायण पुरा, ३ नांदनेर, ३ सुमनखेड़ा आश्रम, ६ भारकच्छ, २ गडरवास, ७ सनखेड़ा, १५ बगलखेड़ा (वानखेड़ी आश्रम) ४ सत्रावन ५ डूमर १० मांगरोल, ८ बरहा (सीताराम आश्रम) २ सुभाली, ४ केतुधान (शनि आश्रम) ३ मोहलखेड़ा, ९ बोरास (अन्नक्षेत्र) १३ अंघोरा स्वामी समर्थ आश्रम) ४ पतई़घाट, ३ शुक्लेश्वर, २ रिछावर, ७ टिमरावन, ६ हीरापुर, ६ करोंदी, ५ कतई, २ बेलथारी, ३ सीमरिया, २ झीरवी, ४ छतरपुर, २ खेड़ी खुर्द, १२ बरमान घाट आश्रम, २ मीढली, ५ हीरणपुर, ५ गुरसी, ५ रामपुरा आश्रम, ४ केरपाणी, ५ पथोरा, २ बारूखेडा, ४ मुरगाखेड़ा, ३ डोंगरगांव, १२ धुमखेड़ा आश्रम, ३ जोगीपुरा, ३ पावला, २ बरखेड़ी, ४ वरवठी, ५ खुणा, १४ सर्रा आश्रम, २ कुसली, ८ नीमखेड़ा, २ झांसीघाट, ८ शाहपरा, ४ शीतलपुर, २ जल्हेरीघाट, ४ सिद्धघाट, ४ पीपरिया रामघाट गोवत्स आश्रम, ८ भेड़ाघाट, ४ गोपालपुरा, २ लम्हेटा सरस्वती घाट, १२ ग्वारीघाट, २ कालीआश्रम, १० बरेला (आरबीएस पेट्रोल पंप पर व्यवस्था) ८ अमरकंटक फाटा ७ धनपुरी आश्रम, १० मनेरी माता आश्रम, २ गोरामबाबा चौसठ योगिनी मंदिर, १२ बंजारी माता, ३ हाथीतारा, २ गुदलई अन्नक्षेत्र, ४ भीखमपुर, ३ बिझौली, ३ विसौरा, ३ मानिकपुर आश्रम, ५ बिछिया, ३ कटंगी, ३ बजरंगकुटी, भदवाड़ा घाट शहपुरा (व्यवस्था), १ करोंदी, ६ शहपरा, ७ उत्कृष्ट काशी धर्मशाला वरगांव, ४ अमठेड़ा, ३ बरझड़, ४ अमेठा, ३ डोंगरिया (चौबे धर्मशाला) ७ आनाखेड़ा आश्रम, ५ विक्रमपुर, ९ गणेश पुरी(अजय साल) ५ शाहपुरा ९ जोगीटिकरिया, १२ रामघाट आश्रम, ४ रूसी माल, ५ दूधीघाट, ९ टेड़ी संगम चंदन घाट, ३ लालपुर, ३ बसंत पुर, ४ कंचनपुर आश्रम, २ शिवाला घाट, ५ ठाड़ पत्थर, ४ देवरी, ४ दमहेड़ी, ५ सलबारी, हेमसिंह मरावी सेवादार, ३ बिलासपुर, ५ पढरिया, ५ मोहदी (हरिशंकर पँवार घर सेवा), ७ हर्रईटोला, ५ खेड़ी सेमल, ५ दमगड़, ५ कपिलधारा, ५ रामकृष्ण कुटीर, ३ अमरकंटक (मृत्युंजय आश्रम) उत्तर तट समाप्त!

अमरकंटक (दक्षिण तट प्रारंभ) 

२ किमी माई की बगिया (उद्गम स्थल) १ किमी सोनमूढ़ा १ रेवा कुंड, ५ कबीर चबूतरा ८ किमी जगतपुर, ८ करंजिया आश्रम, ४ राम नगर, ३ अमलडीहा, ५ रूसा, ८ गोरखपुर, ९ मोहतरा आश्रम, ६ गाढ़ा सराई, ३ सागरटोला, ५ बोंदरगांव, २ सुनिया महर ५ खर गहना, ४ कुंडा हनुमान मंदिर, ९ किमी डिंडोरी रामआश्रम, २८ किमी राई, ७ हर्रा, १३ चावी व्यवस्था, ४ डेडिया, १ खाले ठिठोरी, ८ मोहगांव, १५ देवगांव बूढ़ी नदी संगम, ५ बिलगांव हनुमान मंदिर, ११ रामनगर, ९ मधुपुरी, २ घुघरा (नहर मार्ग से सूर्य कुंड), २ महाराजपुर, सड़कमार्ग ४ किमी अग्रवाल क्रशर व्यवस्था, २० बख्शी, ३ मसूर थावरी, २ भिलाई, ५ मोहगांव, ८ पहाड़ी गांव, ७ धनसोर, ५ बालपुर, ४ मेहताराय, ३ दरोड़कला, ३ कहानी, ३ मलखेड़ा, ४ सहसना, ५ सिहोरा, २ बुधवानी, ७ लखनादौन (सौरभ तिवारी व्यवस्था) १३ हनुमान मंदिर पिपरिया, ६ परासिया बंजारी माता, ५ मोराबीबी, (फारेस्ट डीपो) ३ मूंगवानी, ५ देवनगर, ४ बकोरी, ७ बचई, १६ नरसिंहगढ़, १६ करेली, ४ गढ़ेसरा, २ बनेसू, ८ करपगांव, १० बरहासू, १६ गडरवाड़ा, ४ कामली शनि मंदिर, २१ मालनवाड़ा, १० बनखेड़ी, २ वाचावानी, १७ पिपरिया, ४ हनुमान मंदिर ६ शोभापुर, १० करनपुर आश्रम, ४ सोहागपुर, १६ गुराड़ी, ११ बाबई, २२ होशंगाबाद नागेश्वर मंदिर व्यवस्था, ५ डोंगरवाड़ा, 

५ रंडाल, ९ पोकसर, ३ खरखेड़ी घाट, १२ आवलीघाट, १७ बावरी, १२ भिलाड़िया घाट, ५ हमीरपुरा, १० गोरागांव, ५ तजपुरा, ३ हनुमान मंदिर, ३ करताना, ६ गोंदागांव, ४ सनखेड़ी, ९ हरदा, ९ मक्खनभोग, ४ मसनगांव, ३ काकरिया, ५ मादला, ३ मुहालकला, ७ पीपरवड़, ४ पोखरनी, ९ दगड़खेड़ी, ९ धारखेड़ी, १६ छनेरा, ६ चारूखेड़ा (२ किमी भीतर मनरंगगिरी समाधि), ५ साडला, ५ माडला, ३ करोली, ५ सोम गांव, ५ सिंगाजी, २ किमी भीतर सिंगाजी समाधि, ६ बीड़, ५ मूंदी, ६ भमोरी, ६ जलवा बुजुर्ग, ५ देवला खुटला, ९ अटूट खास, १० हाथियाबाबा आश्रम, नहर मार्ग से १७ किमी ओंकारेश्वर 

परिक्रमा पूर्ण । 

नर्मदे हर । हर हर महादेव।

🙏🙏🙏🙏